Có thể nói rằng thông tin sáp nhập giữa ngân hàng Phương Nam và Ngân hàng Sài gòn thương tín là một thương vụ đình đám cho những trong quý đầu tiên năm 2014. Và đó cũng có thể xem là một tín hiệu đáng quan tâm của giới tài chính, ngân hàng hiện nay.

STB_BIKY

Nhìn lại những thương vụ sáp nhập Ngân hàng gần đây, có thể thấy rằng đây là một xu hướng mới được ngân hàng nhà nước khuyến khích cũng như thực tiễn các ngân hàng thương mại cổ phần đang muốn hướng đến. Trong một thương vụ sáp nhập thì pháp lý là một yếu tố giữ vai trò quan trọng quyết định sự thành công trong thương vụ sáp nhập. Nhằm là góp phần làm rõ hơn những hành lang pháp lý liên quan đến khía cạnh sáp nhập hai ngân hàng này, chúng tôi xin phân tích một số khía cạnh pháp lý liên quan đến thương vụ sáp nhập này.

Ngân hàng thương mại là một loại hình doanh nghiệp, vì vậy ngân hàng thương mại ngoài chịu sự điều chỉnh của Luật các tổ chức tín dụng cũng bị điều chỉnh bởi các quy định chung của pháp luật về hoạt động sáp nhập đối với doanh nghiệp. Với Luật Doanh nghiệp năm 2005, các quy định về sáp nhập được quy định tại Điều 153 (Sáp nhập doanh nghiệp) đã đề cập đến một số vấn đề trong tổ chức, quản lý doanh nghiệp với các trường hợp và sáp nhập doanh nghiệp. Luật Đầu tư năm 2005 cũng đề cập đến hình thức đầu tư thông qua góp vốn, mua cổ phần và sáp nhập, mua lại của các nhà đầu tư trong và ngoài nước vào lãnh thổ Việt Nam. Khái niệm sáp nhập doanh nghiệp được quy định tại Điều 17 Luật Cạnh tranh năm 2004. Thông tư số 04/2010/TT-NHNN ngày 11/02/2010 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cũng quy định cụ thể về việc sáp nhập, hợp nhất và mua lại tổ chức tín dụng.

Về hình thức sáp nhập, việc sáp nhập giữa các tổ chức tín dụng chỉ được tiến hành dưới một số hình thức nhất định. Ngân hàng sáp nhập vào ngân hàng cũng là một trong các hình thức sáp nhập. Về điều kiện sáp nhập, Thông tư trên cũng quy định điều kiện để tiến hành sáp nhập các tổ chức tín dụng, theo đó việc sáp nhập không được thuộc trường hợp tập trung kinh tế bị cấm theo quy định của Luật Cạnh tranh. Như vậy, nếu nhìn vào thương vụ sáp nhập của ngân hàng Phương Nam vào ngân hàng Sacombank sẽ không thuộc trường hợp tập trung kinh tế và cũng không thuộc trường hợp liên kết nhằm hạn chế cạnh tranh. Các tổ chức tín dụng tham gia các hoạt động này phải phối hợp xây dựng một đề án thực hiện sáp nhập không trái với nội dung của hợp đồng đã ký. Ngoài ra, tổ chức tín dụng còn lại sau khi tiến hành sáp nhập phải đảm bảo đáp ứng điều kiện về vốn pháp định theo quy định của pháp luật.

Về mặt thủ tục, Ngân hàng Nhà nước sẽ lấy ý kiến tham gia của chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại địa phương, Uỷ ban nhân dân địa phương nơi tổ chức tín dụng tham gia mua lại đặt trụ sở chính và nếu thấy cần thiết sẽ lấy ý kiến của các Vụ, Cục thuộc Ngân hàng Nhà nước có chức năng, nhiệm vụ liên quan đến một hoặc một số nội dung trong hồ sơ đề nghị mua lại và quan điểm về việc mua lại để ra quyết định chấp thuận hoặc từ chối chấp thuận.

Về thẩm quyền quyết định sau khi sáp nhập, Theo Luật Doanh nghiệp 2005, với các vấn đề lớn bao gồm việc chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, nếu điều lệ công ty không quy định khác, thì phải được ít nhất 75% số cổ phần phổ thông có quyền biểu quyết thông qua tại cuộc họp đại hội đồng cổ đông công ty. Do vậy, để kiểm soát và chi phối công ty, các cổ đông lớn phải nắm ít nhất là 75% cổ phần phổ thông. Một khi nắm giữ 75% cổ phần phổ thông có quyền biểu quyết trong công ty, cổ đông này sẽ chi phối vận mệnh của công ty. Tuy nhiên, việc chi phối này vẫn bị hạn chế bởi Điều 120 và Điều 118 của Luật Doanh nghiệp 2005 về các giao dịch đối với người có liên quan. Theo đó, người có liên quan không có quyền biểu quyết đối với các giao dịch này, chẳng hạn việc bỏ phiếu mua công ty, sáp nhập hoặc hợp nhất công ty với chính công ty là cổ đông lớn đó.

Như vậy, trong trường hợp này đại hội đồng cổ đông của hai ngân hàng khi thông qua quyết định phải có ít nhất 75% số cổ phần của các cổ đông có quyền biểu quyết thông qua tại cuộc họp đại hội đồng cổ đông, đồng thời trong trường hợp này những người có liên quan của hai ngân hàng Phương Nam và Ngân hàng Sacombank sẽ không thuộc trường hợp biểu quyết nhằm đảm bảo tính khách quan, minh bạch, cho một thương vụ sáp nhập.

Vốn điều lệ của hai ngân hàng sau khi sáp nhập, thông thường cộng gộp với nhau,  nghĩa là trong trường hợp này vốn điều lệ của ngân hàng Phương Nam (Vốn điều lệ hiện tại là 4500 tỷ VNĐ) và Ngân hàng Sacombank (vốn điều lệ hiện tại là 14 176 tỷ VNĐ) phải cộng dồn lại với nhau, và vốn điều lệ của ngân hàng Sacombank sau khi nhận sáp nhập bằng tổng số vốn của hai ngân hàng này cộng lại là 18.676 tỷ VNĐ.

Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp và các văn bản hướng dẫn thi hành không có quy định bắt buộc vốn điều lệ của công ty nhận sáp nhập bằng tổng vốn điều lệ của các công ty bị sáp nhập. Việc xác định vốn điều lệ của công ty nhận sáp nhập được dựa trên cơ sở Hợp đồng sáp nhập (khoản 2 Điều 153 Luật Doanh nghiệp) và được thể hiện trong dự thảo Điều lệ công ty nhận sáp nhập. Đối với thủ tục sáp nhập theo Điều 153 Luật Doanh nghiệp thì thuận tiện và nhanh chóng cả ở khâu đăng ký kinh doanh, lẫn khâu thông báo thuế, tuy nhiên điều quan trọng của thương vụ sáp nhập hai ngân hàng này phải có chấp thuận của Thống đốc ngân hàng nhà nước.

Một vấn đề nữa là tỷ lệ hoán đổi cổ phần của hai ngân hàng này. Thủ tục sáp nhập doanh nghiệp theo Điều 153 Luật Doanh nghiệp chỉ thực hiện được đối với trường hợp sáp nhập theo phương thức hoán đổi cổ phần ngang tỷ lệ. Còn trong các trường hợp tỷ lệ hoán đổi cổ phần không phải là 1:1 thì sẽ gặp rắc rối về thủ tục đăng ký kinh doanh. Tuy nhiên, trong trường hợp giữa hai ngân hàng này tỷ lệ hoán đổi cổ phần sẽ phụ thuộc vào hợp đồng sáp nhập của hai ngân hàng trên cơ sở nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông của Ngân hàng Sacombank và ngân hàng Phương Nam. Điều này, có nghĩa là tỷ theo giá trị cổ phần hiện tại mà bao nhiêu cổ phần của Phương Nam sẽ đổi được một cổ phần của Sacombank. Làm thế nào để đưa ra đưa ra tỷ lệ hoán đổi giữa bên nhận và bên bị sáp nhập nhằm đảm bảo quyền lợi cổ đông nhất là với các ngân hàng chưa thực hiện niêm yết là một bài toán khó. Nếu xử lý không khéo thì đây có thể thể là nguyên nhân dẫn đến “cuộc chiến ngầm” trong nội bộ cổ đông trong ngân hàng sau sáp nhập.

Về nghĩa vụ thuế của các ngân hàng sau khi sáp nhập,  toàn bộ nghĩa vụ thuế của ngân hàng Phương Nam sẽ chuyển cho ngân hàng Sacombank sau khi sáp nhập sáp và Nghĩa vụ thuế của Ngân hàng Phương Nam mặc nhiên chấm dứt sự tồn tại.Thông thường sau khi hoàn tất thủ tục sáp nhập, trụ sở của ngân hàng Phương Nam sẽ được đăng ký trở thành Chi nhánh, văn phòng giao dịch của ngân hàng Sacombank. Đồng thời các chi nhánh, các văn giao dịch của Ngân hàng Phương Nam sẽ thuộc về ngân hàng Sacombank, tuy nhiên việc duy trì, thay đổi, tồn tại chi nhánh, phòng giao dịch nào sẽ phụ thuộc vào quyết định của bộ máy lãnh đạo mới của ngân hàng Sacom bank.

Về nghĩa vụ và quyền lợi đối với khách hàng gửi tiền, vay tiền, đối với người lao động, pháp luật quy định bên nhận sáp nhập phải kế thừa toàn bộ quyền lợi và nghĩa vụ với các đối tác, người lao động. Vì vậy, trong trường hợp này, bên nhận sáp nhập là ngân hàng Sacombank phải kế thừa toàn bộ quyền và nghĩa vụ với khách hàng, đối tác, người lao động của ngân hàng Phương Nam. Tuy nhiên, pháp luật về lao động cũng cho phép, vì lý do sáp nhập một số lao động có thể bị chấm dứt hợp đồng lao động. Trong trường hợp này, tôi cho rằng, sau khi thương vụ này sáp nhập, một số chi nhánh, phòng giao dịch của hai ngân hàng này sẽ nhập lại, ít nhiều sẽ tồn tại một lượng lao động dôi dư, điều đó cũng dẫn tới việc cặt giảm một lượng lao động động nhất định.

Một nội dung rất quan trọng là bộ máy lãnh đạo của ngân hàng Sacombank sau khi nhận sáp nhập Ngân hàng Phương Nam. Thông thường các thương vụ sáp nhập thì việc phân chia quyền lực vào bộ máy lãnh đạo sau sáp nhập sẽ giữ vai trò hết sức quan trọng. Cơ cấu quyền lực của hai ngân hàng này phụ thuộc rất nhiều vào tỷ lệ nắm giữ cổ phần của ngân hàng Sacombank sau khi sáp nhập. Nếu nhìn vào bộ máy lãnh đạo khá đồ sộ của hai ngân hàng này thì sau khi thương vụ này được sáp nhập sẽ có một số người rời khỏi vị trí lãnh đạo trong hội đồng quản trị, ban tổng giám đốc, ban kiểm soát.

Tóm lại, quy định của pháp luật hiện hành tuy đã đề cập đến hoạt động mua lại và sáp nhập doanh nghiệp nhưng khái niệm này chưa được chuẩn hóa, không thống nhất. Mỗi luật điều chỉnh hoạt động mua lại và sáp nhập từ một góc độ khác nhau. Luật Doanh nghiệp đang lấy ý kiến sửa đổi sẽ quy định thống nhất, chi tiết các vấn đề này. Các quy định này mới chỉ dừng lại ở việc xác lập về mặt hình thức của hoạt động sáp nhập doanh nghiệp, trong khi đó, sáp nhập doanh nghiệp là một giao dịch thương mại, tài chính, đòi hỏi phải có những quy định cụ thể như kiểm toán, định giá, tư vấn, môi giới, cung cấp thông tin, bảo mật, chuyển giao và xác lập sở hữu, chuyển dịch tư cách pháp nhân, cổ phần, cổ phiếu, các nghĩa vụ tài chính, người lao động, thương hiệu, cơ chế giải quyết tranh chấp. Thương vụ sáp nhập của ngân hàng Phương Nam vào Sacombank chỉ thành công một cách nhanh chóng, thuận tiện cần có sự hướng dẫn chi tiết của ngân hàng nhà nước, sự đồng thuận của các bên , đội ngũ tham gia tư vấn thương vụ sáp nhập này./.

Nguyễn Việt Khoa – GĐ Trung tâm Tư vấn, bồi dưỡng pháp luật kinh doanh,ĐH Kinh tế TP.HCM

Báo Doanh nhân và Pháp luật – Bộ Tư pháp, số 13 (5-4-2014)